جامعه سازي قرآني مشتمل بر پنج بخش و شش مقاله مستقل است. در بخش نخست دو مقاله آورده شده است:"نماز عدالت، دو نشانه جامعه قرآني" و "احكام دين و اهداف دين". بخش دوم با عنوان "محورهاي عدالت" از 52 محور سخن رفته است. "تعريف عدالت" عنوان بخش سوم است و در آن عدالت از زبان املام صادق عليه السلام تبيين شده است. بخش چهارم ذيل عنوان "ابعاد صيرورت" درباره دعا و ابعاد آن است. در آخرين بخش با عنوان سياست كلي اسلام چگونگي دستيابي به اتحاد "جماهير اسلامي تبيين گرديده است.

شايد بهترين عبارتي كه كتاب "جامعه سازي قرآني" حكيمي را توصيف مي كند اين است كه حكيمي در جامعه سازي قرآني خلاصه اي از عقايد خويش را در مسائل اجتماعي به خواننده عرضه كرده است. حماسه و قيام، عدالت و قسط، عاشورا، انسان و انسانيت، انسان نو، عينيت جامعه، زمان شناسي، فقر و تكاثر، تعهد، ارتجاع و بسته ذهني، توحيد و عدل، انسان محروم، سرمايه داري، طاغوت اقتصادي، وحدت، محدوديت مالكيت، حضور اجتماعي، كرامت انساني و ... واژه هايي هستند كه در آثار "محمدرضا حكيمي" به وفور به چشم مي آيند كه بيشتر آنها در جامعه سازي قرآني ديده مي شوند.

در ميان همه اين كلمات، عدالت پررنگ ترين واژه آثار حكيمي است. كتاب يا مقاله اي از محمدرضا حكيمي چاپ نشده كه در آن اثري از "عدالت" يافت نشود. وي معتقد است كه "قرآن كريم شعارهاي انبياي الهي را دو چيز دانسته است:1-ان اعبدو الله خدا را عبادت كنيد (توحيد) 2-اوفوا الكيل والميزان عدالت معيشتي را زنده سازيد".

توصيف وي از عدالت همان است كه در "الحيات" شرح آن پرداخته شده است. "الحيات" ادعا مي كند:دايره المعارفي است اسلامي، علمي، پژوهشي كه شيوه زندگي آزاد و پيشرو را ترسيم مي كند و همگان را به پي ريزي يك نظام شايسته مردمي فرا مي خواند.جهان بيني و جهان شناسي مرتبط و يك دستگاه (سيستم) فكري – عملي ديني است و فهرستي از مسائل و نيازهاي گوناگون فردي و اجتماعي و مادي و معنوي انسان در زندگي متحول بشري به منظور تاسيس جامعه سالم و متكامل انساني.بدين ترتيب، آنچه حكيمي به عنوان عدالت نام مي برد نه يك شعار بلكه يك برنامه مدون است. (الحيات 6 جلد دارد و جلدهاي سوم تا ششم آن در مورد مسائل اقتصادي است)

در مقاله " تعريف عدالت" شاخصي براي سنجش ميزان عدالت ارائه مي كند. يعني علاوه بر يك برنامه مدون براي پي ريزي يك جاعه مبتني بر عدالت، ترازويي تعريف مي كند كه توده جامعه مي تواند با ديدن وضعيت آن، ميزان نزديك بودن جامعه و حكومت را به معيارهاي اسلامي اندازه گيري كند. در اين مقاله بر مبناي احاديث، شاخصي اسلامي براي توسعه اقتصادي تعريف مي كند. حكيمي – در اين كتاب و ديگر آثارش- اصرار دارد كه برنامه اسلام براي اداره زندگي مبتني بر "عين" است و نه "ذهن" .

او در مقاله اول به انتقاد از وضع موجود جامعه مي پردازد، و مي كوشد تا انقلاب اسلامي مورد نظر خود را به شكل دقيقي تعريف كند و موضع خود را نسبت به آنچه تحت عنوان انقلاب اسلامي در ايران اتفاق افتاد مشخص كند. وي مي خواهد اسلام را از آنچه به نام اسلام و تحت لواي حاكميت اسلامي انجام مي شود جدا كند تا "زبان مخالفان نسبت به اسلام دراز نگردد..."...وي در كتاب "كلام جاودانه" توضيح مي دهد :"براي اينجانب فرقي نمي كند كه عامل انحراف و انصراف كساني و شماري از جوانان، از دين و عمل به دين، از مقوله عمل(عملكردها) باشد و يا از مقوله نظر (نظريه پردازيها)، زيرا اكنون هر دو عامل در جامعه ما مصداق هايي دارد...من آبا به آسياب هيچ گونه ناروايي نمي ريزم...دوست دارم اين حقايق  [ديني] در اذهان رسوخ كند و برخي جوانان را ازسقوط اعتقادي و عملي نگه دارم..."

لب كلام وي در مقاله اول كتاب اين است:"تجربه نيز همين را مي گويد و تن زدن از واقعيات چيزي را عوض نمي كند. و زير يك لنگه بار را گرفتن هر دو را از اعتدال مي اندازد وبه زمين مي زند و راهي را كه قرآن و سنت و احاديث گفته اند (يعني : تأكيد براقامه نماز واجراي عدالت، ومبارزه با فقر و تكاثر و حذف فسادهاي قضايي وستمهاي معيشتي را ) رهاكردن و به برخي از احكام بي زيان به سرمايه داران و به رفاه روي آوردگان ـ در هرلباسي ـ چسبيدن ، و بسياري از احكام مهم را ـ حتي در مرحله امر به معروف و نهي از منكر ـ ناديده انگاشتن ،  نتايجش همين هاست كه مشاهده مي شود."

"مجتهد كسى است كه حركات و اعمال جامعه دينى را رهبرى مى‏كند. جامعه دينى يعنى جامعه عامل به احكام دين. و در عصر غيبت، اين مجتهد است كه احكام دين را استنباط و عرضه مى‏كند. بنابراين او حركات جامعه را رهبرى مى كند. جامعه دينى بايد از هدايت قرانى برخوردار باشد تا بتوان گفت اين جامعه جامعه دينى و قرانى است."

وي با جسارت خاصي به "فقيهان و مجتهدان مسلمان و مراجع تقليد و ..!!" كه وظيفه برپايي "حكومت مسانخ" يعني حكومت هم سنخ حكومت معصوم و تشكيل جامعه اسلامي را بر عهده دارند طعنه مي زند كه:

"احكام –دين-، براى هدفى و منظورى تشريع شده است. اين منظور در قرآن بصراحت‏بيان شده و با «لام‏» غايت و تعليل ياداورى گشته است: «ليقوم الناس بالقسط‏». پس بايد مجتهد در استنباطهاى خود در جهت «ليقوم الناس بالقسط‏» حركت كند، پس مجتهد بايد به دو امر مهم توجه تام داشته باشد: 1 اينكه احكام استنباطى بايد همه در جهت تحقق «ليقوم الناس بالقسط‏» باشند، و نه تنها معارض با آن هدف و از بين برنده زمينه‏هاى تحقق آن نباشند، بلكه بعكس زمينه‏ساز تحقق آن هدف اصلى باشند، يعنى ساختن جامعه قائم بالقسط.

2 اينكه هر حكمى كه براى تحقق آن هدف لازم است، در مورد موضوعات مختلف، و تاكنون استنباط و عرضه نشده است، استنباط و عرضه كند. و از اينجاست كه شماره «ايات‏الاحكام‏» و «اخبار الاحكام‏» بسيار تفاوت مى‏كند. و يكى از نقائص كنونى اجتهاد موجود همين است كه بسيارى از آيات و احاديث كه مى‏توانند بلكه بايد جزو آيات‏الاحكام و احاديث‏الاحكام باشند، متروك و فراموش شده باقى مانده‏اند... توجه به «احكام دين‏»، بدون توجه به «اهداف دين‏»، توجه به «احكام‏» نيز نيست، كه «احكام‏» در حال توجه به «اهداف‏»، درست استنباط مى‏شوند و مضمون الهى مى‏يابند، و در تحول بنيادين جامعه، و ساختن فرد صالح، و تشكيل نظام عادل اعجاز مى‏كنند."

جالب است كه حكيمي در كتابي كه در مورد برنامه هاي اجتماعي اسلام  و جامعه سازي قرآني بحث مي كند فصلي را به دعا و شناخت دعا اختصاص مي دهد. وي معتقد است بهترين هديه اي كه خداوند متعال در اختيار بشر قرار مي دهد، تربيت بشر است. هديه اي كه همه نعمتهاي الهي در پس آن خوابيده و از طرفي اولين و مهم ترين وظيفه حاكميت ديني را، وظيفه تربيتي آن مي داند و مي گويد:"جامعه ديني جامعه اي است كه در آن مقتضيات رشد موجود باشد و موانع رشد مفقود". نگاه وي به مقوله دعا نگاهي نو و جذاب است.

اتحاد "جماهير اسلامي آخرين مقاله اين كتاب است. در اين مقاله  هفتاد و دو راهكار براي رسيدن به يك "امت واحده" و جامعه اسلامي متشكل از همه فرق اسلامي ارائه مي كند.

منابع:

جامعه سازي قرآني

قيام جاودانه

كلام جاودانه

خورشيد مغرب

الحيات

راه خورشيدي

كتب مرتبط:

تفسير آفتاب

قصد و عدم وقوع

150سال تلاش خونين

اين مطلب در مستضعفين[اينجا]